Ten artykuł porządkuje oba podziały i pokazuje, jak rozpoznać własny typ produkcji. Piszemy o małych i średnich firmach wytwórczych. Przykłady są fikcyjne i służą tylko do zilustrowania różnic. Jak powinno wyglądać samo zlecenie, opisujemy w artykule Zlecenie produkcyjne: co powinno zawierać i jak je prowadzić.
Dwa pytania, dwa podziały
Najczęstsze zamieszanie bierze się stąd, że mówimy o dwóch niezależnych sprawach:
- Ile sztuk wytwarzamy w jednym podejściu? Odpowiedzią jest podział na produkcję jednostkową, seryjną i masową.
- Kiedy zaczynamy produkować: przed zamówieniem czy po nim? Odpowiedzią jest podział na produkcję na zapas i na zamówienie.
Te podziały można łączyć. Firma robiąca meble na wymiar to produkcja jednostkowa i na zamówienie. Firma produkująca popularne elementy złączne to produkcja seryjna na zapas. Zakład wytwarzający konstrukcje według rysunku klienta, w kilku sztukach, to produkcja małoseryjna na zamówienie. Nie ma jednej, obowiązującej wszystkich klasyfikacji, więc traktuj poniższe opisy jako praktyczne uproszczenie.
Produkcja jednostkowa
Przy produkcji jednostkowej każdy wyrób jest wykonywany raz albo w niewielu sztukach, według indywidualnych wymagań klienta. Następne zamówienie może wyglądać zupełnie inaczej.
Typowe cechy:
- własny rysunek lub projekt dla każdego zlecenia,
- dokumentacja technologiczna przygotowywana od zera lub na bazie podobnego wyrobu,
- wycena zależna od konkretnych wymiarów i materiałów,
- ręczna lub półautomatyczna praca na uniwersalnych maszynach,
- duży udział wiedzy pracowników: technologa, majstra, monterów.
Przykład (fikcyjny): zakład wytwarza zabudowy z blachy na wymiar dla wnętrz sklepów. Każde zamówienie ma inny rysunek, inne wymiary i inny termin montażu u klienta.
Największe ryzyko to błędy na styku: rysunek zmienia się po przyjęciu zlecenia, a hala pracuje na starej wersji. Ważne są tu aktualna dokumentacja, kontrola zmian i widoczny status każdego zlecenia. Więcej o dokumentacji piszemy w artykule Karta technologiczna: co zawiera i jak ją prowadzić.
Produkcja seryjna
Przy produkcji seryjnej wyrób powstaje w partiach (seriach), które mogą się powtarzać. Zwykle dzieli się ją na małoseryjną, średnioseryjną i wielkoseryjną, ale granice zależą od branży: dla jednej firmy „duża seria” to 50 sztuk, dla innej 50 tysięcy.
Typowe cechy:
- stała dokumentacja, często karta wzorcowa używana przy każdej serii,
- przezbrojenie maszyn między seriami,
- planowanie wielkości i terminów serii,
- kontrola jakości na próbce lub na całej partii,
- magazyn gotowych wyrobów lub materiałów, jeśli serie są robione na zapas.
Przykład (fikcyjny): firma wytwarza uchwyty montażowe w seriach od 100 do 500 sztuk, raz na kilka tygodni dla stałych odbiorców.
Najważniejsze są tu planowanie i powtarzalność: żeby seria była gotowa na czas, a każda kolejna wychodziła tak samo jak poprzednia. Często pojawia się też potrzeba planowania materiałów i zapasów, której nie rozwiąże sama lista zleceń.
Produkcja masowa
Produkcja masowa to wytwarzanie bardzo dużych ilości jednakowych wyrobów, zwykle na wyspecjalizowanych liniach lub stanowiskach. Technologia jest ustalona i rzadko się zmienia, a koszt jednostkowy obniża skala.
Typowe cechy:
- jeden lub kilka wyrobów produkowanych bez przerwy,
- zautomatyzowane lub zmechanizowane linie,
- ścisłe normy czasowe i materiałowe,
- nacisk na wydajność, przestoje i jakość statystyczną,
- produkcja zwykle na zapas, a sprzedaż z magazynu.
Przykład (fikcyjny): linia zakręcająca i etykietująca butelki, która pracuje na trzy zmiany.
W małych firmach produkcja masowa występuje rzadko. W praktyce potrzebne są tu systemy klasy MES, planowanie materiałowe i integracja z maszynami, a nie rozbudowana karta zlecenia z rysunkami.
Porównanie trzech typów
| Cecha | Jednostkowa | Seryjna | Masowa |
|---|---|---|---|
| Liczba sztuk w zleceniu | Jedna lub kilka | Partia, powtarzana | Ciągły, bardzo duży wolumen |
| Wyrób | Indywidualny wg klienta | Powtarzalny, z wariantami | Ten sam |
| Dokumentacja | Osobna dla zlecenia | Karta wzorcowa na serię | Stała, rzadko zmieniana |
| Maszyny | Uniwersalne | Uniwersalne i specjalne | Wyspecjalizowane linie |
| Główne ryzyko | Błędy rysunku i zmiany w trakcie | Przezbrojenia i terminy serii | Przestoje i jakość |
| Rola planowania | Termin zlecenia i kolejność prac | Plan serii i materiałów | Plan wydajności i zaopatrzenia |
Na zapas czy na zamówienie
Drugi podział dotyczy momentu rozpoczęcia produkcji względem zamówienia klienta. W literaturze spotyka się tu angielskie skróty, które warto znać:
| Model | Nazwa angielska | Co oznacza | Przykład (fikcyjny) |
|---|---|---|---|
| Na zapas | Make to stock (MTS) | Produkujemy przed zamówieniem, sprzedajemy z magazynu | Standardowe elementy złączne |
| Montaż na zamówienie | Assemble to order (ATO) | Gotowe moduły, składane po zamówieniu | Szafy z gotowych korpusów i frontów na wybór |
| Produkcja na zamówienie | Make to order (MTO) | Produkcja zaczyna się po zamówieniu, wg znanego wzoru | Meble z katalogu, wykonywane po zamówieniu |
| Projektowanie na zamówienie | Engineer to order (ETO) | Najpierw projekt dla klienta, potem produkcja | Konstrukcje stalowe według rysunku klienta |
Im bliżej końca tabeli, tym więcej pracy przed produkcją (wycena, rysunek, uzgodnienia) i tym mniej zapasów gotowych wyrobów. Rośnie za to znaczenie obiegu zlecenia, dokumentacji i terminów. W produkcji na zapas ważniejszy jest stan magazynu i prognoza sprzedaży.
Produkcja dyskretna i procesowa
Czasem pojawia się trzeci podział, ze względu na charakter procesu:
- Produkcja dyskretna: wyrób to policzalne sztuki, które da się rozdzielić i złożyć, np. meble, maszyny, konstrukcje.
- Produkcja procesowa: wyrób powstaje z surowców w przepływie, np. mieszanie, warzenie, topienie, i jest mierzony w litrach lub kilogramach.
Artykuły na tym blogu dotyczą produkcji dyskretnej na zamówienie. Przy produkcji procesowej zwykle ważniejsze są receptury, partie i ścisła kontrola parametrów, a to inny rodzaj narzędzi.
Jak rozpoznać swój typ produkcji
Odpowiedz na kilka pytań:
- Czy wyrób powstaje według rysunku lub wymagań klienta? Jeśli tak, jesteś blisko produkcji na zamówienie lub projektowania na zamówienie.
- Czy to samo zamówienie wraca w takiej samej postaci? Jeśli często, masz elementy seryjne i opłaca się karta wzorcowa.
- Ile sztuk jest w typowym zleceniu? Jedna lub kilka wskazuje na produkcję jednostkową lub małoseryjną.
- Czy trzymasz gotowe wyroby w magazynie? Jeśli tak, część produkcji idzie na zapas.
- Czy rysunek zmienia się po przyjęciu zlecenia? Jeśli tak, potrzebujesz kontroli zmian niezależnie od typu.
- Skąd bierze się większość terminów: z umowy z klientem czy z planu produkcji? To rozróżnia zlecenia od planu serii.
Nie chodzi o to, by dopasować się do jednej szufladki. Chodzi o to, by wiedzieć, jakie ryzyka są u Ciebie największe.
Firmy o typie mieszanym
Większość małych firm nie jest czystym przykładem żadnego typu. Zdarzają się na przykład:
- seria z indywidualizacją: standardowy korpus i na zamówienie wykonany front lub kolor,
- stali odbiorcy plus zamówienia jednorazowe: część asortymentu produkowana seriami, część według rysunków,
- produkcja na zamówienie z elementami na zapas: półprodukty robione na zapas, a wyrób końcowy składany po zamówieniu.
W takiej firmie zwykle jeden typ dominuje, a drugi pojawia się w wyjątkach. Dobrze jest ustalić, który z nich decyduje o kłopotach: terminy zleceń, zmiany rysunków czy planowanie materiałów. To on wskazuje, na czym ma się skupić organizacja i narzędzie.
Co typ produkcji zmienia w organizacji
| Obszar | Jednostkowa na zamówienie | Seryjna | Masowa |
|---|---|---|---|
| Dokumentacja | Rysunek i dokumentacja dla każdego zlecenia, kontrola zmian | Karta wzorcowa i jej wersje | Dokumentacja linii i norm |
| Planowanie | Termin zlecenia, kolejność prac, montaże | Plan serii, materiały, przezbrojenia | Plan wydajności i zaopatrzenia |
| Najważniejszy ekran | Lista zleceń, statusy, „wymaga uwagi” | Harmonogram serii i stany | Wskaźniki pracy linii |
| Klient | Jest w każdym zleceniu | Często stali odbiorcy | Zwykle sprzedaż z magazynu |
| Narzędzie | System zleceń, a na początku dobry arkusz | Planowanie i magazyn | System klasy MES i integracja z maszynami |
Przy wyborze narzędzia warto zacząć od własnego typu produkcji, a nie od listy funkcji. Podpowiadamy, jak to zrobić, w artykule Program do zarządzania produkcją: jak wybrać.
Błędy przy określaniu typu produkcji
- Zakładanie, że firma jest „specjalna”. Niemal każda firma na zamówienie ma te same problemy: zmiany rysunków, terminy i przekazania. Da się je opanować standardowymi sposobami.
- Mieszanie podziałów. „Robimy seryjnie” nie mówi, czy na zapas, czy na zamówienie. Warto nazwać oba wymiary.
- Kupowanie systemu dla innego typu produkcji. System do masowej produkcji z maszynami nie ułatwi prowadzenia zleceń z rysunkami. Odwrotnie też nie zadziała.
- Ignorowanie typu mieszanego. Plan oparty na jednym typie zawiedzie w części zleceń, które są inne.
- Zbyt rozbudowane narzędzie dla małej produkcji. Pracownicy omijają system, bo zabiera więcej czasu niż arkusz.
Lista kontrolna typu produkcji
Przed wyborem organizacji pracy lub narzędzia sprawdź:
- Wiem, czy produkuję na zapas, na zamówienie, czy w układzie mieszanym.
- Znam typową liczbę sztuk w zleceniu.
- Wiem, które zlecenia powtarzają się, a które są jednorazowe.
- Potrafię wskazać największe ryzyko: rysunki, terminy czy materiały.
- Wiem, kto w firmie prowadzi dokumentację i kto zatwierdza zmiany.
- Mam ustalone, co jest kartą wzorcową, a co dokumentacją zlecenia.
- Narzędzie, które rozważam, jest zbudowane dla mojego typu produkcji.
Typy produkcji w Ordistrze
Ordistra jest zbudowana dla produkcji na zamówienie: jednostkowej i małoseryjnej, w której każde zlecenie ma klienta, pozycje, rysunki i termin. Daje kartę zlecenia z rysunkami i statusami, kontrolę zmian rysunków, listę „wymaga uwagi”, harmonogram montaży, kartotekę klientów, role i uprawnienia, historię zmian oraz raporty sprzedaży. Zobacz, jak zlecenie przechodzi przez etapy, albo sprawdź, dla kogo jest Ordistra.
Czego Ordistra nie robi: nie planuje materiałów ani zapasów, nie prowadzi rozbudowanego magazynu, nie rejestruje czasu pracy na hali i nie steruje maszynami. To nie jest system ERP ani MES, więc nie nadaje się do produkcji masowej ani do produkcji na zapas z prognozami sprzedaży. Jeśli nie wiesz, czy Twój typ produkcji pasuje, poproś o dostęp do demo albo umów prezentację na przykładzie Twojej firmy.
Najczęstsze pytania o typy produkcji
Jakie są podstawowe typy produkcji?
Ze względu na liczbę sztuk wyróżnia się produkcję jednostkową, seryjną i masową. Ze względu na moment rozpoczęcia produkcji: na zapas i na zamówienie. Są to dwa niezależne podziały.
Czym różni się produkcja jednostkowa od seryjnej?
Przy jednostkowej wyrób jest wykonywany raz lub w kilku sztukach według indywidualnych wymagań. Przy seryjnej powstają partie powtarzalnych wyrobów, zwykle według stałej dokumentacji.
Czy produkcja na zamówienie to to samo co produkcja jednostkowa?
Nie zawsze. Produkcja na zamówienie oznacza, że zaczynasz po zamówieniu klienta. Może to być jedna sztuka, ale też seria dla stałego odbiorcy.
Jaki typ produkcji ma mała firma?
Najczęściej jednostkową lub małoseryjną na zamówienie albo typ mieszany. Produkcja masowa w małych firmach zdarza się rzadko.
Czy typ produkcji wpływa na wybór programu?
Tak. Inne narzędzia pasują do zleceń z rysunkami i zmianami, a inne do planowania serii czy sterowania maszynami. Warto zacząć od własnego typu produkcji, a nie od listy funkcji.
